قطع عصب صورت و ترمیم آن

شاید تا به حال به این فکر نکرده باشیم که بالا رفتن ابروها از تعجب، لبخند زدن در یک دیدار صمیمانه، یا حتی بسته شدن پلک‌ها هنگام خواب، چقدر به‌ ظاهر ساده‌اند اما در واقع حاصل یک هماهنگی پیچیده میان مغز و عضلات صورت هستند. در پشت این هماهنگی، عصب صورت قرار دارد. عصبی حیاتی که اگر به هر دلیلی دچار آسیب یا قطع شود، نتیجه‌ ی آن چیزی فراتر از یک مشکل پزشکی است و تاثیر مستقیم بر احساس و ارتباط فرد دارد. قطع عصب صورت، چه در اثر جراحی، تروما، تومور یا بیماری‌های دیگر اتفاق بیفتد، می‌تواند باعث فلج بخشی یا تمام عضلات صورت شود. در این مقاله، تلاش می‌کنیم نگاهی جامع و قابل‌ فهم به موضوع قطع عصب صورت داشته باشیم.

در صورتی که قصد انجام درمان قطع عصب صورت نزد دکتر محمد مهدی سالم را دارید می‌توانید با کلیک بر روی دکمه زیر از ایشان نوبت بگیرید.

عصب صورت کجاست؟

عصب صورت یا عصب فاسیال، هفتمین عصب مغزی است و یکی از مهم‌ترین اعصاب مسئول حرکت عضلات چهره محسوب می‌شود. این عصب از ناحیه مغز منشا می‌گیرد، از مسیر استخوانی داخل جمجمه عبور می‌کند و پس از خروج از جمجمه در ناحیه صورت به شاخه‌های متعددی تقسیم می‌شود.

شاخه‌های عصب صورت بخش‌های مختلف عضلات پیشانی، اطراف چشم، گونه، لب و قسمت‌هایی از گردن را کنترل می‌کنند. به همین دلیل، محل آسیب عصب تعیین می‌کند که چه بخش‌هایی از صورت دچار اختلال حرکتی شوند.

عصب صورت فقط با حرکت عضلات مرتبط نیست و برخی عملکردهای دیگر نیز از طریق شاخه‌های مختلف آن انجام می‌شوند. با این حال، مهم‌ترین علامتی که پس از آسیب شدید این عصب دیده می‌شود، کاهش توانایی حرکت دادن عضلات صورت است.

قطع عصب صورت چگونه است؟

قطع عصب صورت یکی از شدیدترین انواع آسیب عصب فاسیال است. در این وضعیت، پیوستگی رشته‌های عصبی به‌طور کامل یا تقریبا کامل از بین می‌رود و پیام عصبی دیگر نمی‌تواند به شکل طبیعی از مغز به عضلات صورت منتقل شود.

این وضعیت با التهاب یا ضعف موقت عصب تفاوت دارد. در برخی آسیب‌های خفیف، ساختار اصلی عصب سالم باقی می‌ماند و با کاهش فشار یا گذشت زمان امکان بازگشت عملکرد وجود دارد. اما زمانی که عصب دچار پارگی یا قطع کامل شده باشد، احتمال ترمیم خودبه‌خودی بسیار کمتر است. در چنین شرایطی، بهترین دکتر درمان فلج صورت باید مشخص کند آیا امکان اتصال مستقیم دو سر عصب وجود دارد یا برای بازسازی مسیر عصبی به پیوند یا انتقال عصب نیاز است.

قطع عصب صورت بسته به محل و شدت آسیب، شرایط عصب و میزان درگیری عضلات صورت، در هر فرد متفاوت است. برای بررسی دقیق وضعیت عصب و دریافت اطلاعات مناسب درباره روند ارزیابی و گزینه‌های درمانی، فرم زیر را تکمیل کنید تا برای مشاوره و تعیین نوبت با شما تماس گرفته شود.

آسیب عصب صورت چه انواعی دارد؟

اصطلاح آسیب دیدگی عصب صورت دامنه وسیعی از مشکلات را شامل می‌شود و هر آسیب عصب به معنای قطع کامل آن نیست. در آسیب‌های خفیف ممکن است عصب برای مدتی تحت فشار، کشش یا تورم قرار بگیرد اما ساختمان اصلی آن حفظ شود. در این شرایط امکان بازگشت عملکرد بیشتر است.

در آسیب‌های شدیدتر ممکن است بخشی از رشته‌های داخل عصب صدمه ببینند. در این حالت، روند بهبودی اغلب طولانی‌تر است و ممکن است بازگشت حرکت صورت چند ماه زمان ببرد. شدیدترین حالت زمانی است که عصب دچار پارگی گسترده یا قطع کامل می‌شود. در این شرایط عمدتا باید امکان بازسازی عصب از طریق روش‌های جراحی بررسی شود. بنابراین، شدت آسیب یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده درمان و پیش‌آگهی بیمار است.

قطع عصب صورت چه علائمی دارد؟

علائم به محل و شدت آسیب بستگی دارند. اگر آسیب کامل باشد، ممکن است فرد در یک سمت صورت توانایی انجام برخی یا تمام حرکات ارادی را از دست بدهد. از مهم‌ترین علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش یا از بین رفتن حرکت یک سمت صورت
• ناتوانی در بالا بردن ابرو
• کاهش چین‌های پیشانی
• بسته نشدن کامل پلک
• افتادگی گوشه دهان
• دشواری در لبخند زدن
• خارج شدن مایعات از گوشه دهان هنگام نوشیدن
• کاهش تقارن صورت در حالت استراحت یا هنگام حرکت
• اختلال در کنترل برخی عضلات اطراف لب
• تغییر در برخی حس‌ها یا عملکردهای وابسته به محل آسیب عصب

بروز ناگهانی ضعف صورت همیشه به معنای قطع عصب نیست. به همین دلیل، تشخیص علت ضعف عضلات صورت باید توسط پزشک انجام شود.

قطع عصب صورت چه دلایلی دارد؟

برخلاف برخی انواع فلج صورت که ممکن است بدون آسیب فیزیکی واضح عصب ایجاد شوند، قطع یا پارگی عصب اغلب در ارتباط با یک آسیب ساختاری اتفاق می‌افتد.

تروما و حوادث

ضربه شدید به صورت یا جمجمه می‌تواند باعث کشیدگی، له‌شدگی یا پارگی عصب صورت شود. شکستگی استخوان‌های اطراف مسیر عصب نیز ممکن است به آن آسیب وارد کند.

جراحی

در برخی جراحی‌های سر، صورت، گوش، غدد بزاقی یا قاعده جمجمه، عصب صورت ممکن است در معرض آسیب قرار بگیرد. گاهی عصب در جریان برداشتن یک تومور درگیر با عصب ناچار به قطع شدن است. در چنین شرایطی، جراح ممکن است هم‌زمان یا در مرحله‌ای دیگر برای بازسازی مسیر عصب برنامه‌ریزی کند.

تومورها

برخی تومورها ممکن است مستقیما عصب صورت را درگیر کنند یا با رشد تدریجی باعث فشار و تخریب آن شوند. در بعضی موارد نیز خارج کردن تومور می‌تواند مستلزم برداشت بخشی از عصب درگیر باشد.

زخم و آسیب نافذ

بریدگی عمیق صورت، زخم‌های نافذ یا برخی آسیب‌های شدید ممکن است شاخه‌های عصب صورت را قطع کنند.

چگونه مشخص می‌شود عصب صورت قطع شده است؟

از روی ظاهر صورت به تنهایی نمی‌توان با اطمینان گفت عصب کاملا قطع شده است. ضعف شدید صورت ممکن است در شرایطی ایجاد شود که عصب همچنان از نظر ساختاری پیوستگی داشته باشد. پزشک ابتدا زمان شروع علائم، سابقه جراحی یا تروما و الگوی ضعف عضلات را بررسی می‌کند. سپس بر اساس شرایط بیمار ممکن است از معاینه تخصصی، بررسی‌های الکتروفیزیولوژیک یا تصویربرداری کمک گرفته شود.

اگر آسیب در جریان جراحی یا یک زخم باز ایجاد شده باشد، وضعیت عصب ممکن است مستقیما مشخص باشد. اما در سایر موارد لازم است میزان آسیب دقیق‌تر ارزیابی شود. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان یک عصب تحت فشار با درمان عصب کاملا قطع‌شده یکسان نیست.

آیا عصب آسیب دیده ترمیم می‌شود؟

بله؛ برخی انواع آسیب عصب صورت قابلیت ترمیم دارند، اما احتمال و میزان بهبودی به شدت آسیب بستگی دارد. اگر عصب فقط برای مدتی تحت فشار یا کشش قرار گرفته باشد و ساختار اصلی آن حفظ شده باشد، شانس بازگشت عملکرد بیشتر است. اگر رشته‌های داخلی عصب آسیب جدی دیده باشند اما مسیر عصب کاملا از بین نرفته باشد، بازسازی عصبی ممکن است به‌تدریج اتفاق بیفتد. این روند اغلب سریع نیست و می‌تواند چند ماه زمان ببرد.

اما اگر عصب به‌طور کامل قطع شده باشد، دو سر عصب دیگر مسیر پیوسته‌ای برای هدایت طبیعی سیگنال ندارند. در این حالت، بازگشت کامل عملکرد بدون ترمیم مسیر عصب معمولا انتظار نمی‌رود و باید امکان جراحی بررسی شود. بنابراین پاسخ به این سوال که آیا عصب آسیب دیده ترمیم می‌شود؟ برای همه بیماران یکسان نیست و به نوع آسیب، محل آن، زمان سپری‌شده از آسیب و وضعیت عضلات صورت بستگی دارد.

در صورتی که قصد دارید در مورد فلج صورت بعد از جراحی تومور مغزی اطلاعات بیشتری کسب نمایید پیشنهاد می‌کنیم مقاله ی این موضوع را حتما مطالعه کنید.

آیا قطع کامل عصب صورت برگشت‌پذیر است؟

در قطع کامل عصب، بازگشت خودبه‌خودی عملکرد بسیار محدودتر از آسیب‌های خفیف است. با این حال، قطع عصب لزوما به این معنا نیست که هیچ راهی برای بازگرداندن حرکت صورت وجود ندارد. اگر شرایط مناسب باشد، جراح ممکن است دو انتهای عصب را به یکدیگر متصل کند. در مواردی که فاصله‌ای بین دو سر عصب وجود دارد، می‌توان از پیوند عصب برای پر کردن این فاصله استفاده کرد.

در برخی بیماران امکان استفاده از عصب اصلی وجود ندارد یا مدت زیادی از آسیب گذشته است. در چنین شرایطی، روش‌های انتقال عصب یا سایر جراحی‌های بازسازی حرکت صورت ممکن است مطرح شوند. هدف از این درمان‌ها ایجاد مسیری جدید برای رسیدن پیام عصبی به عضلات صورت و بهبود حرکت و تقارن چهره است.

مدت زمان ترمیم عصب صورت چقدر است؟

مدت زمان ترمیم عصب صورت عدد ثابتی ندارد. نوع و محل آسیب، فاصله‌ای که رشته‌های عصبی باید طی کنند، سن بیمار، زمان شروع درمان و شرایط عضلات همگی بر مدت بهبودی تاثیر می‌گذارند.در آسیب‌های خفیف‌تر ممکن است بهبود در هفته‌ها یا ماه‌های نخست آغاز شود. در آسیب‌های شدیدتر، بازسازی رشته‌های عصبی به زمان بیشتری نیاز دارد.

پس از ترمیم یا پیوند عصب نیز حرکت صورت اغلب بلافاصله بازنمی‌گردد. رشته‌های عصبی باید در طول مسیر جدید رشد کنند و دوباره به عضلات هدف برسند. به همین دلیل مشاهده اولین نشانه‌های حرکت ممکن است چند ماه زمان ببرد و روند تکامل عملکرد نیز ادامه‌دار باشد. در موارد شدید، روند بازتوانی و ارزیابی نتیجه ممکن است بیش از یک سال ادامه داشته باشد. به همین دلیل، بهتر است مدت زمان ترمیم عصب صورت برای هر بیمار به‌طور اختصاصی و بر اساس محل و نوع آسیب تخمین زده شود.

پیشنهاد می‌کنیم برای کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با دوره نقاهت بعد از جراحی های عصب صورت به این مقاله مراجعه کنید.

چه عواملی بر ترمیم عصب صورت تاثیر دارند؟

دو بیمار با آسیب ظاهرا مشابه ممکن است نتیجه یکسانی از درمان نگیرند. عوامل متعددی بر بازگشت عملکرد عصب و عضلات تاثیر دارند. از جمله مهم‌ترین عوامل می‌توان به شدت آسیب، محل قطع عصب، فاصله بین دو انتهای عصب، مدت زمان سپری‌شده از آسیب، سن بیمار، وضعیت عضلات صورت، علت آسیب و نوع جراحی بازسازی اشاره کرد.

زمان نیز اهمیت زیادی دارد. زمانی که عضلات برای مدت طولانی پیام عصبی دریافت نمی‌کنند، به‌تدریج تغییراتی در آن‌ها ایجاد می‌شود که می‌تواند بازگرداندن حرکت طبیعی را دشوارتر کند. به همین دلیل در آسیب‌های شدید یا موارد مشکوک به قطع عصب، ارزیابی تخصصی زودهنگام اهمیت دارد.

فلج صورت با قطع عصب چه تفاوتی دارد؟

فلج صورت یک علامت یا وضعیت عملکردی است؛ یعنی عضلات صورت حرکت طبیعی خود را از دست داده‌اند. اما قطع عصب یک نوع مشخص از آسیب ساختاری به عصب است. فلج صورت می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد و همیشه ناشی از قطع عصب نیست. برای مثال، ممکن است عصب بدون اینکه قطع شده باشد، به دلیل التهاب، فشار، کشش یا سایر مشکلات برای مدتی عملکرد طبیعی نداشته باشد.

در مقابل، در قطع عصب، ارتباط فیزیکی مسیر عصبی از بین رفته است. بنابراین هر قطع شدید عصب صورت می‌تواند باعث فلج یا ضعف صورت شود، اما هر فلج صورتی به معنی قطع عصب صورت نیست. این تفاوت در انتخاب درمان اهمیت زیادی دارد. درمان فلج صورت ناشی از اختلال موقت عصب با بازسازی یک عصب قطع‌شده متفاوت است. برای آشنایی با سایر علل ضعف و فلج صورت می‌توانید مقاله درمان فلج عصب صورت را مطالعه کنید.

اگر در مورد درمان قطع عصب صورت سوالی دارید می‌توانید با شماره 09227041206 تماس بگیرید.

آیا قطع عصب صورت باعث نابینایی می‌شود؟

عصب صورت مسئول بینایی نیست و آسیب مستقیم آن به‌تنهایی باعث نابینایی نمی‌شود. با این حال، عصب صورت در بسته شدن پلک نقش مهمی دارد. اگر پس از آسیب عصب، پلک به‌طور کامل بسته نشود، سطح چشم ممکن است در معرض خشکی و آسیب قرار بگیرد.

بنابراین مشکل اصلی در این شرایط از بین رفتن بینایی به دلیل قطع مستقیم عصب صورت نیست، بلکه محافظت ناکافی از چشم است. اگر بیمار قادر به بستن کامل پلک نباشد، مراقبت از سطح چشم و ارزیابی توسط پزشک اهمیت زیادی دارد.

آیا قطع عصب صورت باعث ناشنوایی می‌شود؟

عصب شنوایی با عصب صورت متفاوت است. بنابراین قطع عصب صورت به‌تنهایی اغلب باعث ناشنوایی نمی‌شود. اما مسیر عصب صورت و عصب مرتبط با شنوایی در بعضی نواحی به یکدیگر نزدیک است. به همین دلیل، در تروماهای شدید جمجمه، برخی تومورها یا جراحی‌های پیچیده ممکن است بیش از یک عصب درگیر باشد. در چنین شرایطی ممکن است ضعف صورت همراه با اختلال شنوایی مشاهده شود، اما علت آن عموما آسیب هم‌زمان ساختارهای دیگر است، نه اینکه قطع عصب صورت مستقیما باعث ناشنوایی شده باشد.

درمان قطع عصب صورت چگونه انجام می‌شود؟

روش درمان به نوع آسیب بستگی دارد. در یک آسیب خفیف که پیوستگی عصب حفظ شده است، ممکن است نیازی به بازسازی جراحی عصب وجود نداشته باشد. اما در پارگی یا قطع کامل، پزشک وضعیت دو انتهای عصب، محل آسیب و مدت زمان سپری‌شده را بررسی می‌کند. روش‌های اصلی بازسازی ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• ترمیم مستقیم عصب
• پیوند عصب
• انتقال عصب
• روش‌های بازسازی حرکت صورت
• توانبخشی تخصصی پس از جراحی
• روش‌های تکمیلی برای بهبود تقارن و عملکرد صورت

جراحی ترمیم مستقیم عصب صورت

اگر دو سر عصب قطع‌شده در شرایط مناسبی قرار داشته باشند و بتوان آن‌ها را بدون کشش زیاد به یکدیگر رساند، ممکن است ترمیم مستقیم عصب انجام شود. در این روش، جراح تلاش می‌کند دو انتهای سالم عصب را با دقت به یکدیگر متصل کند تا مسیر لازم برای رشد مجدد رشته‌های عصبی فراهم شود.

امکان انجام این روش به محل آسیب و میزان بافت ازدست‌رفته بستگی دارد. اگر فاصله بین دو انتهای عصب زیاد باشد، اتصال مستقیم ممکن است مناسب نباشد.

پیوند عصب صورت برای درمان فلج صورت

زمانی که بخشی از عصب از بین رفته باشد و نتوان دو سر آن را مستقیما به هم متصل کرد، ممکن است از پیوند عصب استفاده شود. در این روش، قسمتی از یک عصب دیگر به عنوان واسطه بین دو انتهای عصب آسیب‌دیده قرار می‌گیرد تا مسیر جدیدی برای رشد رشته‌های عصبی ایجاد شود.

به مرور زمان، رشته‌های عصبی باید در طول این مسیر رشد کنند و به سمت عضلات هدف حرکت کنند. به همین دلیل، نتیجه پیوند عصب بلافاصله پس از جراحی مشخص نمی‌شود و بیمار باید یک دوره ترمیم و بازتوانی را طی کند.

انتقال عصب برای بازگرداندن حرکت صورت

در برخی موارد امکان استفاده موثر از مسیر اصلی عصب صورت وجود ندارد. در این شرایط، ممکن است از یک عصب سالم دیگر برای انتقال پیام عصبی به عضلات صورت استفاده شود. به این روش انتقال عصب گفته می‌شود.

نوع عصبی که برای انتقال انتخاب می‌شود به شرایط بیمار، مدت زمان فلج، وضعیت عضلات و اهداف جراحی بستگی دارد. در برخی روش‌ها نیز از عصب سمت سالم صورت برای ایجاد سیگنال حرکتی در سمت آسیب‌دیده کمک گرفته می‌شود. هدف نهایی این روش‌ها بازگرداندن بخشی از حرکت ارادی صورت و افزایش تقارن چهره است.

آیا بعد از مدت طولانی هم می‌توان عصب صورت را ترمیم کرد؟

با گذشت زمان، شرایط عضلات صورت تغییر می‌کند. اگر یک عضله برای مدت طولانی ارتباط عصبی موثر نداشته باشد، قابلیت پاسخ‌دهی طبیعی آن می‌تواند کاهش پیدا کند.به همین دلیل، در موارد قدیمی ممکن است صرفا اتصال مجدد عصب کافی نباشد.

در چنین شرایطی، جراح بر اساس وضعیت بیمار روش‌های دیگری برای بازسازی حرکت صورت بررسی می‌کند. این روش‌ها ممکن است شامل انتقال عصب یا در برخی بیماران، بازسازی‌های پیچیده‌تر عضلانی باشند. بنابراین حتی در آسیب‌های قدیمی نیز ممکن است گزینه‌هایی برای بهبود تقارن و حرکت صورت وجود داشته باشد، اما نوع جراحی با آسیب تازه متفاوت است.

توانبخشی بعد از ترمیم عصب صورت

جراحی تنها بخشی از فرایند بازگرداندن حرکت صورت است. هنگامی که عصب شروع به بازسازی می‌کند، عضلات و مغز نیز باید دوباره الگوهای حرکتی را هماهنگ کنند. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران توانبخشی تخصصی صورت بخشی از درمان محسوب می‌شود.

تمرینات باید بر اساس وضعیت بیمار و مرحله ترمیم انتخاب شوند. انجام خودسرانه حرکات شدید یا تمرین‌های نامناسب لزوماً به معنی ترمیم سریع‌تر عصب نیست. هدف توانبخشی می‌تواند شامل بهبود کنترل حرکات، افزایش تقارن، کاهش الگوهای حرکتی ناخواسته و استفاده بهتر از عملکردی باشد که پس از ترمیم عصب ایجاد شده است.

آیا بوتاکس عصب قطع شده را ترمیم می‌کند؟

خیر. بوتاکس باعث اتصال یا رشد مجدد عصب قطع‌شده نمی‌شود. در برخی بیمارانی که پس از بازسازی عصب دچار عدم تقارن یا حرکات ناخواسته عضلات صورت شده‌اند، ممکن است از بوتاکس به عنوان یک روش کمکی برای متعادل کردن فعالیت عضلات استفاده شود.

بنابراین بوتاکس را نباید با روش‌هایی مانند ترمیم مستقیم عصب، پیوند یا انتقال عصب که هدف آن‌ها بازسازی مسیر عصبی است، یکسان دانست.

چه زمانی برای آسیب عصب صورت باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر ضعف صورت پس از تروما، جراحی یا آسیب مستقیم ایجاد شده باشد، بررسی علت و شدت آسیب اهمیت زیادی دارد. به‌خصوص در شرایط زیر ارزیابی تخصصی توصیه می‌شود:

• از بین رفتن ناگهانی حرکت صورت پس از جراحی یا حادثه
• وجود زخم یا بریدگی عمیق در مسیر شاخه‌های عصب
• ناتوانی کامل در حرکت یک سمت صورت
• بسته نشدن چشم
• ادامه‌دار بودن ضعف صورت پس از یک آسیب مشخص
• آسیب ناشی از تومور یا جراحی تومور
• عدم بازگشت حرکت در بازه زمانی مورد انتظار
• نیاز به بررسی امکان پیوند یا انتقال عصب

از آنجا که انتخاب روش بازسازی می‌تواند به مدت زمان سپری‌شده از آسیب نیز وابسته باشد، بهتر است بررسی موارد شدید به تعویق نیفتد.

درمان آسیب و قطع عصب صورت توسط دکتر محمدمهدی سالم

درمان آسیب شدید عصب صورت نیازمند بررسی دقیق محل آسیب، میزان عملکرد باقی‌مانده عصب، مدت زمان ایجاد آسیب و شرایط عضلات صورت است. در برخی بیماران امکان ترمیم یا پیوند عصب وجود دارد و در گروهی دیگر ممکن است روش‌های انتقال عصب یا سایر جراحی‌های بازسازی حرکت صورت مناسب‌تر باشند.

دکتر محمدمهدی سالم پس از ارزیابی شرایط بیمار می‌تواند درباره روش‌های قابل انجام برای بازگرداندن حرکت و تقارن صورت تصمیم‌گیری کند.

سوالات متداول

نتیجه‌گیری

آسیب عصب صورت می‌تواند از یک اختلال خفیف و قابل برگشت تا پارگی یا قطع کامل عصب متغیر باشد. به همین دلیل، مشاهده ضعف یا فلج عضلات صورت به‌تنهایی برای تشخیص قطع عصب کافی نیست. در آسیب‌های خفیف ممکن است عصب به‌تدریج عملکرد خود را بازیابد، اما در قطع کامل اغلب باید امکان بازسازی مسیر عصبی بررسی شود. ترمیم مستقیم عصب، پیوند عصب و انتقال عصب از جمله روش‌هایی هستند که بسته به وضعیت بیمار می‌توانند برای بازگرداندن بخشی از حرکت صورت مورد استفاده قرار گیرند.

مدت زمان ترمیم عصب صورت نیز به شدت و محل آسیب، زمان شروع درمان و وضعیت عضلات بستگی دارد و در موارد شدید ممکن است روند بازگشت عملکرد ماه‌ها ادامه پیدا کند. به همین دلیل، اگر ضعف صورت پس از جراحی، تروما، آسیب مستقیم یا درمان تومور ایجاد شده است، تشخیص دقیق نوع آسیب اولین قدم برای انتخاب روش مناسب درمان محسوب می‌شود.